«Ալիք Մեդիա»-ն ներկայացնում է «Բացահայտիր ատելության խոսքը քո համայնքում» նախագծի շրջանակներում անցկացված մրցույթի մասնակիցների էսսեները: Մրցույթի շրջանակներում «Ալիք Մեդիա»-ն ստացել է մի շարք գործեր, որոնցից խմբագրակազմն ընտրել է լավագույն հինգը` կայքում հրապարակման համար: Մրցույթը նախատեսված էր «Բացահայտիր ատելության խոսքը քո համայնքում» դասընթացների շրջանավարտների համար: «Ալիք Մեդիա Վրաստան»-ը պատասխանատվություն չի կրում էսսեների բովանդակության համար, տեքստում նշված կարծիքը կարող է չհամընկնել մեր խմբագրակազմի կարծիքին:
21-րդ դարի սկզբին աշխարհում էապես ակտիվացել է քննարկումը գենդերային ինքնության, տրանսգենդեր անձանց իրավունքների և նրանց նկատմամբ գոյություն ունեցող խտրականության մասին։ Շատ երկրներ ընտրում են առաջադեմ ուղի՝ ներդնելով հավասարության սկզբունքները և փորձելով ստեղծել ներառական հասարակություն։ Սակայն տրանսգենդեր մարդիկ մինչ այժմ մնում են ամենախոցելի խմբերից մեկը, հատկապես այն երկրներում, որտեղ սոցիոմշակութային ավանդույթները, քաղաքական իրականությունն ու ինստիտուցիոնալ թուլությունները միահյուսված են։ Վրաստանը հենց այդպիսի տարածք է՝ երկիր, որն իբր փորձում է առաջընթաց գրանցել, սակայն իրականում դեռ կանգնած է համակարգային և հասարակական դիմադրության առաջ։
Տրանսգենդեր անձանց իրավական վիճակը Վրաստանում 2025 թվականին դեռևս մնում է լուրջ մարտահրավեր։ Չնայած ԼԳԲՏՔԻ+ համայնքի հանդեպ հանրային դիսկուրսում որոշակի առաջընթաց է նկատվում, սակայն տրանսգենդեր անձինք շարունակում են մնալ ամենախոցելի և մարգինալացված խմբերից մեկը։ Էսսեի նպատակն է վերլուծել տրանսֆոբիայի, ատելության լեզվի և ատելությամբ պայմանավորված հանցագործությունների փոխկապակցվածությունը` հատկապես այն պայմաններում, երբ սոցիալական ցանցերը մեծ դեր են խաղում ինչպես հասարակական տրամադրությունների ձևավորման, այնպես էլ իրական սպառնալիքների առաջացման գործում։ Վերջին տարիներին Վրաստանում սոցիալական ցանցերում տրանսֆոբ հռետորաբանությունը հատկապես ակտիվացել է։ Հաճախադեպ են հանրային դեմքերի կամ անանուն օգտատերերի կողմից տրանսգենդեր անձանց դեհումանիզացիան, ծաղրանքը և սպառնալիքները։ Նման լեզուն հազվադեպ է արժանանում իրավական հակազդեցության, ինչն էլ երկարաժամկետ հեռանկարում խորացնում է խնդիրը։
Միանշանակ օրինակ, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է բառային ագրեսիան վերածվում ֆիզիկական բռնության, 2023 թվականին Թբիլիսիում տրանսգենդեր կնոջ նկատմամբ իրականացված ֆիզիկական հարձակման դեպքն է։ Այս դեպքը հանրության մի փոքր հատվածի կողմից դատապարտվեց, սակայն պետության արձագանքը եղավ նվազագույն և անարդյունավետ։ Մեդիան և քաղաքական շրջանակները նույնպես պատշաճ ուշադրություն չդարձրին այս փաստին, ինչը ևս մեկ անգամ ընդգծում է այն իրականությունը, որտեղ տրանսֆոբ բռնությունն ընկալվում է որպես «սովորական» կամ «արդարացվող» երևույթ։ Բռնությունը սկսվում է ատելության լեզվից։ Տրանսֆոբ մեկնաբանությունները, ծաղրանքը, նվաստացումն ու սպառնալիքները ստեղծում են միջավայր, որտեղ տրանսգենդեր անձինք մշտապես զգում են իրենց խոցելի՝ ոչ միայն առցանց, այլ նաև փողոցում, աշխատավայրում, առողջապահական համակարգում կամ հանրային հաստատություններում։
Կարևոր է գիտակցել, որ տրանսֆոբիան գոյություն չէր ունենա միայն հասարակական ստերեոտիպերի հիման վրա, դա համակարգային կերպով ամրապնդվում է պետության պասիվ դիրքորոշման, իրավական մեխանիզմների անարդյունավետության և երբեմն՝ մեդիայի ցինիկ կամ սենսացիոն վերաբերմունքի միջոցով։ Օրենսդրությունը, որը պետք է կարգավորի ատելությամբ պայմանավորված հանցագործությունները, կամ չի կիրառվում բավարար չափով, կամ ընդհանրապես չի պաշտպանում տրանսգենդեր անձանց։ Նման պայմաններում ցանկացած բռնություն դառնում է հազվադեպ պատժվող, իսկ տրանսֆոբ մոտիվացիան՝ անտեսանելի։
Այս թեմայով գրելն ինձ համար կարևոր է ոչ միայն որպես ակադեմիական հետաքրքրություն, այլև որպես քաղաքացիական դիրքորոշում։ Հավատում եմ, որ բառը ունի ուժ՝ թե՛ ավերելու, թե՛ բուժելու։ Տրանսֆոբ ատելության լեզուն ոչ միայն տարածում, այլև արդարացնում է բռնությունը։ Էսսեի նպատակն է նկարագրել այն միջավայրը, որտեղ տրանսգենդեր մարդիկ ամեն օր ապրում են վախի և անտեսված լինելու պայմաններում։ Հասարակությունը պետք է գիտակցի, որ մարդկանց հետապնդումն իրենց ինքնության համար անընդունելի է, որ ազատությունն ու անվտանգությունը յուրաքանչյուր մարդու բնածին իրավունքներն են, և որ բառերը սահմանափակում կամ ուժեղացնում են իրական, ֆիզիկական, իրավական ուժը։
Այս աշխատանքով ցանկանում եմ ներդրում ունենալ այն գործընթացում, որն ուղղված է հասարակության իրազեկվածության բարձրացմանն ու մարդու իրավունքների ավելի հստակ պաշտպանությանը։ Եթե հասկանանք, որ տրանսգենդեր մարդկանց խնդիրը «ուրիշների» խնդիր չէ, այլ մեր ընդհանուր խղճի փորձությունն է, ապա կունենանք իրականությունը փոխելու հնարավորություն։ Կրթությունը, հասարակական ներգրավվածությունն ու արդյունավետ արդարադատությունը՝ հենց այս ուղիներն են, որոնց հենվելով մենք կարող ենք պայքարել ատելության լեզվի դեմ, պաշտպանել մարդու արժանապատվությունն ու կառուցել հավասար հասարակություն։
Հեղինակ՝ Նարինե Պիճոյան
